«Ինձ համար լրագրողական սադրանքը լեգալ գործողություն է»

20.12.2016, Ռեինֆորմացիա

Լրագրող, արվեստի քննադատ

Եվրոպական հումանիտար համալսարանի խորհրդատու, լիտվացի լրագրող Ռիտաս Ստասելիսը վստահ է, որ հետաքննող լրագրությունը պիտի դադարի համարվել էլիտար մի ճյուղ ու մուտք գործի մեդիա դաշտ որպես բոլորի համար ընկալելի լրագրողական ժանր: «Մենք պետք է փորձենք ավելի շատ ուշադրություն դարձնել ոչ թե անազնիվ գործերում մեղադրվողների, այլ ուղղակի կամ անուղղակի անազնվության զոհ դարձածների վրա:

«Թվապատում հետաքննություն. մեդիան ընդդեմ կոռուպցիայի» կոնֆերանսի ժամանակ ներկայացնելով հետաքննական լրագրության իր փորձը, Ռիտաս Ստասելիսն պատմեց, որ տեղեկության երկարատև հավաքագրումը ցանկալի է կատարել ներքևից վերև: Այսինքն, առաջին աղբյուրը դարձնել կոռուպցիայի ու տարբեր ֆինանսական և տնտեսական ֆիրմաների խարդախությունների զոհերի պատմությունների վրա: Երբ խոսում ես զոհի տեսակետից, լրագրողական նյութն ավելի զանգվածային է դառնում, քանի որ լսարանը տեսնում է, որ ինքն էլ կարող է հայտնվել զոհի կարգավիճակում: Կամ էլ՝ կոռուպցիոն դեպքերը կարող են հարվածել հենց իր գրպանին:

Հաճախ լինում է այնպես, որ լրագրողը շատ ժամանակ է ծախսում տեղեկության հավաքագրման համար, բայց նյութն այդպես էլ չի հրապարակում: «Ամենաբարդ հարցը լրագրողի համար, սա է՝ իսկ ի՞նչ նոր ու թարմ բան կասեմ իմ հետաքննությամբ»:

Որքա՞ն մեծ է լինում Լիտվայում հետաքննությունների արձագանքները: Հայաստանում կարծես ոչինչ տեղից չի շարժվում՝ նույն չինովնիկները ստանում են տարբեր պաշտոններ, իսկ կոռուպցիոն դեպքերի բացահայտումները մնում են օդից կախված:

Բայց դա հավերժ տևել չի կարող: Մի քանի տարի առաջ Լիտվայում էլ էր այդպես:

Հասկանում եմ, որ ենթագիտակցաբար այդ իրավիճակը լրագրողներին խանգարում է, բայց ես, օրինակ, համոզվել եմ, որ եթե նույնիսկ տվյալ ժամանակահատվածում պաշտոնյաները չեն արձագանքում, ուրեմն կամ պատժվելու են ապագայում կամ պարզապես դուրս են շպրտվելու նոր համակարգից: Միևնույն է նրանց հերթն էլ կգա:

Լիտվայում չինովնիկները հասկացան, որ երբ իրենց մութ գործերը բացահայտվոում են, ավելի ձեռնտու է հեռանալը, քան մնալն ու ձևացնելը, թե պատված են հավերժ տեֆլոնային շերտով (այսինքն, պաշտպանված են միշտ):

Անգամ եթե պաշտոնյաներից ոմանք իրենց համարում են անձեռնմխելի անձեր, միևնույն է նրանք պարտվելու են հաջորդ ընտրությունների ընթացքում: Դա հասկացան թե՛ չինովնիկները, թե՛ հասարակությունը:

Ռիտաս Ստասելիսը Թվապատում մեդիա կոնֆերանսին Երևանում

Հետաքննություններում ընդունելի համարու՞մ եք սադրանքի կիրառումն ու իրականության որոշակի մոդելավորման փորձերը:

Շատ բան կախված է մշակույթից: Ինձ համար լրագրողական սադրանքը լեգալ գործողություն է: Իհարկե, միշտ գոյություն ունի էթիկական կողմը, բայց պրոֆեսիոնալ տեսակետից՝ լրագրողական սադրանքը օրենքի խախտում չէ:

Հիշում եմ, որ ամերիկացի լրագրողների հետ մի մեծ հետաքննություն արեցինք անօրինական ներգաղթի թեմայով: Պարզեցինք, որ Վիլնյուսում կային չորս հասցեներ, որտեղ գրանցված էին ավելի քան չորս հազար ձևական ընկերություններ, որոնք ռուսաստանցիներին ու բելառուսներին տրամադրում էին ժամանակավոր կացության իրավունքներ: Մենք՝ լիտվացի լրագրողներս, հետաքննություն անելու ընթացքում ներկայացանք որպես շահագրգիռ կողմ (այսինքն, ներգաղթել ցանկացողներ) ու դիմեցինք այն ընդհատակյա ընկերություններին՝ ցանկանալով վիզա ստանալ:

Մի քանի ընկերություններ մեզ անգամ իրենց գնացուցակն ուղարկեցին: Մտածեցինք, որ հետաքննության հիմնական գիծն արդեն հայտնի է... Բայց ամերիկացի գործընկերները մեր մոտեցումը անվանեցին «կեղտոտ լրագրություն» և հրաժարվեցին օգտագործել մեր հայթայթած տեղեկությունը:

Եվ ստացվեց այնպես, որ լիտվացի երկու լրագրողներ դուրս եկան այս նախագծից և իրենց սեփական հետաքննությունն արեցին: Եվ պետք է ասել, որ իրենց արածը սուպեր նյութ էր:

Կարծում եմ՝ երբեմն իրականության մոդելավորումը կարող է լավ արդյունքի հանգեցնել: Անձամբ ես դրանում վատ բան չեմ տեսնում, իսկ ամերիկացիներին այն նյարդայնացնում է: Ամերիկյան լրագրության ստանդարտները պահանջում են, որ գտնվի իրական դեպքերի իրական զոհը:

Էլի եմ կրկնում՝ դա մշակույթի հարց է: Միգուցե Ամերիկայում կարող ես գտնել վկայություն տալ ցանկացող խարդախության զոհերին, բայց մեր երկրում դա գրեթե անհնար է: Այնպես որ՝ սուրը երկու սայր ունի:

Երբևէ հանդիպե՞լ եք ճնշումների իշխանությունների կողմից:

Իշխանությունները տարիների հետ դառնում են ավելի խելացի: 1993 թվականին Լիտվայում սպանեցին իմ գործընկերոջը: Առավոտյան գնում էր աշխատանքի, և նրան փողոցում սպանեցին: 1990-95 թթ.-ին ամենաթողություն էր:

Բայց վերջին տասնամյակների ընթացքում տեղի ունեցած առաջընթացն իրոք տպավորիչ է: Այո, տարիներ առաջ իմ գլխավոր խմբագրին էլ քիչ էր մնում բանտարկեին, բայց հիմա իշխանություններն այլևս չեն ճնշում քննադատողներին: Այդպիսի բան պարզապես լինել չի կարող:

Լիտվայում նաև լավ հաղթահարեցիք սովետական անցյալը:

Իհարկե, հասարակությունը կամք ցուցաբերեց, բայց ավելի շուտ մեզ ականջներից քաշելով՝ այդ անցյալից հանեց Եվրամիությունը: Առաջին հերթին փոխեց մեր դատական համակարգը, պարտադրեց հարգել մարդու իրավունքները: Միգուցե կուզենայինք ինչ-ոչ եզակի ազգային պետություն ստեղծել, բայց դա չհաջողվեց, քանի որ գոյություն ունեին օրենքներ, որոնք մեզ պարտադրվեցին:

Եվ այդ պարտադրանքն աշխատեց:

Միայն խնդրում եմ, չկարծեք, որ այդ գործընթացքը հեշտ ու հանգիստ անցավ,  անընդհատ տեղի էին ունենում թե՛ հանրային, թե՛ պրոֆեսիոնալ քննարկումներ ու բանավեճեր: Հույզերն էին շատ, նաև գիտակցումը, որ ամեն ինչ միանշանակ չէ:

Բայց կարևորն այն է, որ մեզ ստիպեցին փոխվել: Մեր նախագահին, օրինակ, իմպիչմենթ հայտարարվեց, և Սահմանադրական դատարանը ցմահ արգելեց նրան մասնակցել այն ընտրություններին, որտեղ երդում է պահանջվում: Եվ դա շատ բնական ընկալվեց, քանի որ եթե մեկ անգամ դրժել ես երդումդ, ինչպե՞ս կարող ես ենթադրել, որ հաջորդ անգամ քեզ կհավատան: Իսկ Եվրոպական դատարանը դա համարեց չափազանց պատիժ և պահանջեց հանել «ցմահ» ժամկետը:

Ուզում եմ ասել, որ որքան էլ բարդ լինի, պիտի ենթարկվես այն օրենքներին, որոնք ընդունել ես: Մեր դատարաններն ընդունեցին եվրոպական չափման համակարգը, և հիմա արդեն կարող են ավելի ինքնուրույն որոշումներ կատարել:

Դա շատ օգնեց նաև զանգվածային լրատվամիջոցների աշխատանքի կարգավորմանը: Լիտվայում լրագրողները հստակ գիտեն, թե ինչպես վարվել տարբեր իրավիճակներում, ինչ իրավունքներ ու պարտականություններ ունեն, ինչ անել այն հանգամանքներում, երբ օրենքը նմանվում է փխրուն սահմանագծի:

Լրագրողների և ակտիվիստների միաձուլմն ու հակադրումը շատ լուրջ քննարկման թեմա է Հայաստանում: Ձեր կարծիքով, քաղաքացիական դիրքորոշումը օգնու՞մ է, թե՞ խանգարում է լրագրողներին:

Բարդ հարց է: Վերջերս Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը կարողացավ դուրս գալ ռազմական հեղաշրջման իրավիճակից շնորհիվ CNN Turk ալիքի, որը սոցիալական ցանցերում արված նախագահի խոսքը հեռարձակում էր իր եթերում: Էրդողանը եթերում շփվում էր իր կողմնակիցների հետ, և դա բավականին նպաստեց նրա կայունությանը: Կարելի է ասել, որ զանգվածային մեդիան կատարեց իր պարտքը և միաժամանակ ակտիվ քաղաքացիական դիրք ցուցաբերեց: Բայց հարցն այն է, որ հետո լրագրողներից շատերին բանտարկեցին...

1989 թվականից ես պարբերաբար գալիս եմ Հայաստան ու Ղարաբաղ, լուսաբանում եմ պատերազմական դեպքերը: Թեև շատ արյուն ու կորուստ եմ տեսնում, այստեղ աշխատելն ինձ համար հեշտ է, քանի որ ես կարող եմ ինձ թույլ տալ լինել անկողմնակալ:

Բայց երբ ես 1991թ. գտնվում էի Վիլնյուսի հրապարակում ու տեսնում էի, թե ինչպես են գրոհում սովետական տանկերը, մտածում էի՝ թքած ունեմ անկողմնակալության վրա: Հիմա դրա ժամանակը չէ:

Եվ այս երկընտրանքը լրագրողի համար միշտ գոյություն ունի: Ընդհանրապես արդյոք հնարավո՞ր է լինել անաչառ ու անկողմնակալ...

Երևի թե, ոչ, բայց կարելի է դա թաքցնել:

Լավ է, եթե ստացվի:

Հարցազրույցը Նունե Հախվերդյանի

Մեկնաբանել

Media.am-ի ընթերցողների մեկնաբանությունները հրապարակվում են մոդերացիայից հետո: Կոչ ենք անում մեր ընթերցողներին անանուն մեկնաբանություններ չթողնել: Միշտ հաճելի է իմանալ, թե ում հետ ես խոսում:
 

Media.am-ը չի հրապարակի զրպարտություն, վիրավորանք, սպառնալիք, ատելություն, կանխակալ վերաբերմունք, անպարկեշտ բառեր եւ արտահայտություններ պարունակող մեկնաբանությունները կամ անընդունելի համարվող այլ բովանդակություն:
Լրացուցիչ տեղեկություններ ?